دانستنی‌های استناددهی

حالت‌های کلی استناددهی: در بدنۀ علم و دانش امروزی، معمولاً هیچ پژوهشی به خودی خود شکل نمی‌گیرد و بر پایۀ مطالعات دیگران تدوین می‌شود. هنگام استفاده از مقالات و پایان‌نامه‌ها و به طور کلی آثار، نوشته‌ها و سخنان دیگران مشخص کردن منبع مورد استفاده امری ضروری است. استناد دادن در یک اثر پژوهشی علاوه بر اینکه نویسنده را از ارتکاب به سرقت علمی مصون می‌دارد و احترام به سایر آثار پژوهشی است، آن اثر را وارد ادبیات پژوهشی حوزۀ مربوط می‌کند. همچنین به خواننده نشان می‌دهد که نویسنده در موضوع مرتبط به اندازۀ کافی تحقیق و مطالعه داشته و باعث اعتبار اثر می‌شود.

استناددهی سبک‌های مختلفی دارد که کم‌وبیش به یکدیگر شبیه‌اند. مهم این است که مطابق با استانداردی که مربوط به مجله یا حوزۀ مورد نظر ماست، نشانی منبع مورد استفاده‌مان را به خوبی در اختیار مخاطب قرار دهیم. اما استناددهی به هر شیوه‌ای که باشد غالباً به دو حالت قابل ارائه است:

استناد اصلی: در استناد اصلی یا Primary Citation، نویسنده به منبع یا منابع مختلف و مرتبط مراجعه می‌کند و پس از مطالعۀ دقیق و دریافت اطلاعات صحیح، با استفاده از کلمات خود مفهوم دریافتی را بازنویسی می‌کند و به منبع یا منابع مورد استفاده داخل پرانتز استناد می‌دهد.

مثال: …………………………………… (William, 2014).

استناد فرعی: استناد فرعی یا Secondary Citation هنگامی است که می‌خواهیم از مطلبی استفاده کنیم که خود نقل‌قول یا نقل‌به‌مضمونی از یک مطلب دیگر است. حالت ایده‌آلِ استناددهی، استناد اصلی است یعنی بهتر است به‌جای این که نقل‌قول‌ها و نقل به مضمون‌های دیگران را بیاوریم، به منابع اصلی مراجعه کنیم و از آن‌ها استفاده کنیم. در استناد فرعی به دلایلی از جمله ذکر کردن برداشت و فهم یک شخص سوم از منبع اصلی، احتمال بروز خطا در استناددهی و ارتکاب به سرقت علمی، افزایش می‌یابد. اما گاهی مثلاً در صورت محدودیت دسترسی به منبع اصلی، ناچاریم به صورت نقل از نقل استناد بدهیم.

همین که ارزشِ استناد اصلی از استناد فرعی بالاتر است، حاشیه‌هایی را به وجود آورده است. متأسفانه در موارد زیادی شاهد هستیم که پژوهشگران تازه‌کار و حتی کارآزموده، از مراجعه به منابع اصلی خودداری می‌کنند اما استناد را طوری درج می‌کنند که گویی به منبع اصلی مراجعه کرده‌اند. در این حالت، پژوهشگران با حذف حلقۀ استنادی ضمن این که خود را در معرض ریسک تکرار اشتباه‌های احتمالی نویسندۀ واسط قرار می‌دهند، مرتکب نوعی فریب‌کاری می‌شوند. در حال حاضر، حذف حلقۀ استنادی به طور گسترده‌ای در بخش پیشینۀ پژوهش از سوی دانشجویان و پژوهشگران تازه‌کار و بی‌حوصله رخ می‌دهد.

💥استناد دادن به شیوۀ فرعی به دو صورت زیر انجام می‌شود. به مثال زیر دقت کنید:

۱- به اعتقاد رزنیک، سرقت علمی یک تخلف رو به رشد است (۲۰۱۳، نقل در (cited in) اسمیت، ۲۰۱۴).

۲- اسمیت (۲۰۱۴) به نقل از رزنیک (۲۰۱۳)، سرقت علمی را تخلفی رو به رشد می‌داند.

کجا باید استناد بدهیم؟

به طور کلی باید گفت هنگام نگارش یک اثر، هرگاه از ایده‌ها، واژه‌ها و آثار دیگران استفاده می‌کنیم باید استناد بدهیم، مگر اینکه:

۱- خودمان صاحب آن ایده و نظر باشیم و قبلاً آن ایده یا مطلب را در جایی دیگر منتشر نکرده باشیم؛

۲- آن ایده یا مطلب جزء اطلاعات عمومی(common knowledge) محسوب شود. اگر شک داریم آن مطلب یا ایده جزء دانش یا اطلاعات عمومی به حساب می‌آیم یا خیر، بهتر است استناد بدهیم (۳،۲).

واضح است که هنگامی که مقاله، پایان‌نامه، کتاب، طرح تحقیقاتی، بروشور، بولتن، پوستر و بنر، وب‌سایت‌ و وبلاگ و به طور کلی هر نوع منبع نوشتاری چاپی و الکترونیکی را در تحقیقات و یا صحبت‌های خود مورد استفاده قرار می‌دهیم، باید مشخصات و نشانی منبع را طوری ذکر کنیم که دیگران بتوانند به راحتی آن منبع دسترسی پیدا کنند. در این زمینه، ناگفته پیداست که دادن نشانی نادرست و ناقص (به هر دلیلی)، نوعی کوتاهی به شمار می‌رود و اعتبار سخنان و نوشته‌های ما را زیر سؤال می‌برد.

علاوه بر منابع نوشتاری، هر بار که از یک مطلب غیرنوشتاری استفاده می‌کنیم هم باید حواس‌مان به استناددهی متناسب باشد. این منابع غیرنوشتاری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

۱- ایده‌ها و سخنانی که در همایش‌ها و مراسم‌های علمی و غیرعلمی به صورت رسمی یا غیررسمی مطرح می‌شوند؛

۲- مطالب یا ایده‌هایی که در جلسه‌ای تخصصی و خصوصی به گوش‌مان خورده؛

۳- ایده‌هایی که شخصی به منظور عملیاتی کردن یا صرفاً برای دریافت مشورت و راهنمایی با ما در میان گذاشته؛

۴- اگر یکی از منابع مهم و اصلی پژوهش ما از سوی یک شخص به ما معرفی شد، اخلاقی است که در پانویس به این قضیه اشاره کنیم تا مراتب قدردانی را به جای آورده باشیم. جملۀ ما می‌تواند چنین جمله‌ای باشد: «پژوهشگران بر خود می‌دانند از آقای … / خانم … برای معرفی منبعِ … قدردانی کنند.»

هر جا که احساس می‌کنیم که با استناد دادن و قدردانی، جوانب اخلاق، احترام و سپاس‌گزاری بهتر رعایت می‌شود می‌توانیم استناد بدهیم. فراموش نکنیم که خواندن متن‌های علمی و مشاهدۀ نمونه‌های استناد و قدردانی یکی از بهترین راه‌های یادگیری شیوه‌ها و حالت‌های استناددهی است.

 

 

 

 

اگر مطلب را می پسندید لطفا آنرا به اشتراک بگذارید.

دیدگاهی بنویسید

0